Il rumantsch \u00e8 ina sutgruppa da las linguas neolatinas. El \u00e8 dapi l\u2019onn 1938 uffizialmain la quarta lingua naziunala da la Svizra.<\/p>\n
La lingua \u00e8 naschida l\u2019onn 15 a.C., cura ch\u2019ils Romans han pud\u00ec conquistar il territori tranter las Alps Reticas ed il Danubi (la Rezia). Il latin vulgar dals Romans \u00e8 sa maschad\u00e0 cun las linguas dals abitants da la regiun alpina. I n\u2019\u00e8 betg cumplettamain scler\u00ec tge pievels che vivevan tut l\u00e0 da lez temp. Probablamain tutgavan dentant Celts indoeuropeics e Rets betg indoeuropeics tar las gruppas las pli impurtantas. Quai declerass tranter auter era las grondas differenzas linguisticas ch\u2019existan entaifer il rumantsch. Sut il reschim roman fin ca. l\u2019onn 476 pudeva il territori decider politicamain per gronda part sez ed era la cristianisaziun cun l\u2019integraziun da la regiun en l\u2019imperi roman \u00e8 stada nizzaivla per il rumantsch.<\/p>\n
La midada \u00e8 vegnida vers l\u2019onn 800, cura che l\u2019independenza \u00e8 ida a fin pervia da Carl il Grond. A partir da l\u00e0 era in cont da lingua tudestga responsabel e tras ulteriuras reorganisaziuns \u00e8 la Rezia vegnida attribuida a l\u2019imperi ostrofrancon da Ludivic il German e l\u2019uvestgieu da Cuira \u00e8 pass\u00e0 da la provinza ecclesiastica da Milaun a quella da Magonza. Quai cun la consequenza che quasi sulettamain uvestgs da lingua tudestga eran responsabels a Cuira. Uschia era la classa sociala superiura a Cuira per gronda part germanisada e quest fatg ha almain per part procur\u00e0 che nagin center rumantsch cultural haja pud\u00ec sa sviluppar durant il temp medieval, schebain ch\u2019il rumantsch era la lingua da mintgadi generala a Cuira fin a l’incendi da l\u2019onn 1464.<\/p>\n
En il 15avel tschientaner discurriv’ins rumantsch en la pli gronda part dal Grischun. Da quest temp \u00e8 dentant il latin vegn\u00ec remplazz\u00e0 dal tudestg sco lingua uffiziala ed administrativa. Ils emprims dus decennis dal 16avel tschientaner vegnan per l\u2019emprima giada ina lescha penala ed in contract scrits per rumantsch. Pervia da la refurmaziun e la cuntrarefurmaziun en il 16avel e 17avel tschientaner \u00e8 vegnida stgaffida sco emprim en l\u2019Engiadina e pli tard en la Sutselva sco er en la Surselva litteratura rumantscha. Da l\u2019entschatta scrivev’ins en puter, vallader, sutsilvan e sursilvan, tge ch\u2019\u00e8 d\u2019ina vart il cas pervia da las opposiziuns confessiunalas e da l\u2019autra vart pervia da la mancanza d\u2019in center rumantsch. Quai declera era las paucas scrittiras rumantschas dal temp medieval. Malgr\u00e0 che la trilinguitad vala dapi l\u2019onn 1794 uffizialmain en il territori, ha il rumantsch sco lingua da scrittira pers rapidamain prestige. En il diever discurr\u00ec han il turissem e l\u2019industrialisaziun contribu\u00ec a sia digren. Per cuntrariar questa tendenza han intellectuals e scrivents cumenz\u00e0 a sensibilisar la populaziun per la periclitaziun da lur lingua. Ils onns 1830 \u00e8n cumparids ils emprims cudeschs da scola rumantschs ed a la fin dal 19avel tschientaner sco er al cumenzament dal 20avel tschientaner \u00e8n vegnidas fundadas differentas uniuns da lingua e cultura: il 1885 la Societad Retorumantscha (Annalas, Dicziunari Rumantsch Grischun) ed il 1919 la Lia Rumantscha (organisaziun da tetg da tut las uniuns linguisticas rumantschas).<\/p>\n
La situaziun actuala: l\u2019emprima mesadad dal 19avel tschientaner discurriva la maioritad dals Grischuns rumantsch. La dumbraziun dal pievel da l\u2019onn 1860 ha muss\u00e0 per l\u2019emprima giada in surpli da las persunas da lingua tudestga. L\u2019onn 2000 han anc ca. 35’000 persunas inditg\u00e0 il rumantsch sco meglra lingua e ca. 61’000 sco la lingua duvrada il pli savens. Tar las dumbraziuns dal pievel 2010\u20132014 han ca. 41’000 persunas decler\u00e0 il rumantsch sco lingua principala.<\/p>\n
http:\/\/www.hls-dhs-dss.ch\/textes\/d\/D24594.php<\/span><\/a> https:\/\/www.bfs.admin.ch\/bfs\/de\/home\/grundlagen\/volkszaehlung.assetdetail.1020816.html<\/a><\/span> Rumantsch grischun<\/strong> Naschientscha: il giavisch per ina lingua unifitgada \u00e8 davent\u00e0 realitad, cura che la lingua na vegniva betg pli duvrada sulettamain regiunalmain. Passa 200 onns han ins empruv\u00e0 da stgaffir ina lingua da scrittira unifitgada. La realisaziun d\u2019ina lingua da standard \u00e8 reussida la fin finala, cura che la Lia Rumantscha \u00e8 s\u2019occupada dal problem. Alarmada tras la diminuziun drastica dal rumantsch, ha ella decid\u00ec d\u2019elavurar in concept linguistic \u2013 da stgaffir ina lingua da standard tutgava latiers. Per quest motiv ha ella incumbens\u00e0 l\u2019onn 1982 il professer da romanistica Heinrich Schmid da l\u2019Universitad da Turitg. Nasch\u00ec \u00e8 il rumantsch grischun. El sa basa sin trais (igl existan tschintg) idioms da scrittira dal rumantsch dal Grischun: sursilvan, vallader e surmiran. El \u00e8 vegn\u00ec stgaff\u00ec tenor il princip da maioritad. Quai vala d\u2019ina vart per la morfologia e la fonetica e da l\u2019autra vart per la sintaxa ed il vocabulari. Nua ch\u2019i deva nagina maioritad, han ins recurr\u00ec als dus idioms da scrittira ils pli pitschens sco er a variantas regiunalas e localas.<\/p>\n
\nLexicon istoric da la Svizra,<\/em> 2012, davosa consultaziun ils 27-08-20<\/p>\n
\nUffizi federal da statistica, 2016, davosa consultaziun ils 27-08-20<\/p>\n
\nIl rumantsch grischun (rg) \u00e8 la lingua da scrittira unifitgada dals Rumantschs.<\/p>\n